Đằng sau mặt báo
tái hiện đời sống báo
chí thuở ban đầu đến 1945. Có thể hình dung, báo chí Việt Nam từ thuở ban đầu
đến 1945 là một bức tranh rộng về không gian và dài về thời gian. Nhiều tờ báo
được tái hiện chân dung đã từng xuất hiện trong lịch sử: Gia Định báo,
Thông loại khóa trình, Đông Dương tạp chí, Nam Phong tạp chí, Tiếng dân, An Nam
tạp chí, Hà thành ngọ báo… với sự phân chia lần lượt theo tiến trình thời
gian từ nửa sau thế kỷ XIX đến 1945. Báo chí được phân theo khu vực Bắc Kỳ,
Trung Kỳ, Nam Kỳ. Nhiều tờ báo ở hải ngoại được đề cập: Cao Miên hướng
truyền, Công binh tạp chí. Mỗi tờ báo được tái hiện chân dung trên cơ sở
hồi ký, ghi chép của người làm báo 1945 trở về trước; qua thực tế nội dung từ
chính các tờ báo, tạp chí.
Đằng sau mặt báo
chỉ dám gom góp “những mảnh
vụn ký ức” của người đương thời mà thành hình tác phẩm này. Tiếng là “ký ức”
nhưng nó không chỉ là những ký ức, hồi tưởng từ những hồi ký, ghi chép của
những người đương thời, mà có thể là cả những bài viết trên báo chí dạo ấy về
những vấn đề liên quan trực tiếp tới báo chí, ký giả đương thời như về chế độ
kiểm duyệt, về nhận định, đánh giá tờ báo cụ thể nào đó trên báo bạn, về ký giả
nào đó trong tranh luận văn nghệ…
Sách thông tin cơ bản tiến trình phát triển báo chí với sự ra đời
của những tờ báo chữ Pháp, chữ Hán. Tiếp theo là sự xuất hiện của tờ Gia
Định báo năm 1865, đánh dấu sự ra đời của báo chí tiếng Việt. Ban đầu
chủ yếu là báo chí của chính quyền, phục vụ nhu cầu thông tin tin tức tới các
địa phương, đăng các thông tư, nghị định, tin thời sự liên quan đến giá cả, mùa
màng, chống phản loạn. Về sau báo chí tư nhân ra đời và có vị trí quan trọng
trong làng báo với nhiều tờ báo chất lượng: Ngọ báo, Sài thành nhật
báo, Trung lập, Đông Pháp thời báo… Sách cũng dành một phần nội dung viết
về những tờ báo ít thông tin, chỉ gặp trong ghi chép của người làm báo, hoặc
qua mẩu tin giới thiệu trên báo đồng nghiệp. Một số tờ báo thuộc dạng
này: Bulletin des Communes, Nam Kỳ Hoa kiều nhật báo, Công hội đỏ, Chớp
bóng…
Sách đề cập tới cơ cấu, tổ chức bộ máy của một tờ báo với những
chức danh cơ bản: Chủ nhiệm, Chủ bút, Quản lý, biên tập viên… Dẫn chứng nhiều
ví dụ về kinh phí xuất bản báo, cách phát hành báo thông qua hệ thống đại lý
khắp nước, thậm chí cả Đông Dương, đội ngũ người bán báo dạo ăn chiết
khấu. Nhiều câu chuyện về hậu trường nghề báo được đề cập trong Phần II
“Chuyện sau mặt báo qua ký ức người đương thời”, tạo sự hấp dẫn, chân thực về
nghề báo với kỹ thuật lấy tin, bài; nhuận bút viết báo; giá bán báo; cách thức
cộng tác báo. Những câu chuyện về khó khăn của nghề báo cũng được đề cập, thể
hiện ở chế độ kiểm duyệt báo chí; kinh phí xuất bản báo, số lượng bản in, sự
tồn tại ngắn ngủi của một số tờ báo vì bị chính quyền thực dân cấm, đình bản, hoặc
vì thiếu vốn: Tiếng vang làng báo, Đời mới…
Tác phẩm có những đóng góp về mặt nội dung, thể hiện ở việc xác
định lại thời điểm ra đời, kết thúc của một số tờ báo mà những thông tin trong
từ điển, thư tịch báo chí, hoặc sách báo chí trước đó bị sai lệch hoặc thiếu.
Ví dụ Thanh Nghệ Tịnh Tân văn được thông tin kỹ thời gian hiện diện trong lịch
sử báo chí Việt Nam; báo Cậu ấm kết thúc ở số 129 chứ không
phải số 429… Bổ sung một số tờ báo trong sách nghiên cứu báo chí còn thiếu. Ví
dụ như tờ Đông Tây tuần báo do Quỳnh Dao làm Chủ bút, tờ Học
sinh, Phật hóa tân thanh niên, Sống…